Mittwoch, 24. September 2025

VU LAN & LỄ HỘI QUÁN ÂM CHÙA VIÊN GIÁC HANNOVER 2025

Chùa Viên Giác Hannover, Đức  

Để tìm được một chuyến bay từ Wien đến Hannover với giờ giấc vừa ý thật là khó vào giữa tháng 5 nên tôi phải đặt chuyến bay vào lúc 8:25 giờ ngày thứ sáu, 05.09.2025 ở phi trường Wien, Áo.

Về việc đón đưa đã được Thượng Tọa Trụ Trì Tổ Đình Viên Giác thu xếp nên hôm đó khi máy bay vừa hạ cánh lúc 09:40 giờ, tôi đã được Thầy Thông Triển đón về Chùa khoảng 10:30 giờ, sau đó được Thầy dẫn đến Văn Phòng Tòa Soạn gởi chiếc vali rồi ra ngoài để tìm lại hình ảnh ngày xưa hai mươi ba năm trước, khi một chiếc xe buýt 50 Phật tử và một vị Tu sĩ đã đến gõ cửa Chùa lúc gần nửa đêm. Còn bây giờ trời nắng đẹp, vì lệ thuộc vào chuyến bay nên tôi là người đến Chùa sớm nhất do vậy còn nhiều thời gian dạo một vòng thăm cổng Chùa rồi đến hồ sen, nhìn lên cao chụp tòa tháp bảy tầng và những công trình xây dựng suốt mấy chục năm trên một khu đất rộng lớn ở phía sau. Tiếp đó tôi vào Chánh Điện thắp hương lễ Phật và xem các tranh ảnh, bàn thờ và hương án trông rất đẹp mắt và linh ứng rồi gọi hỏi thăm Văn Công Tuấn từ Kiel đang trên đường trực chỉ Hannover nhưng đang bị kẹt xe và có thể đến Chùa sau 14 giờ. Anh còn nhắc tôi qua Hotel hỏi xem khi nào đến nhận phòng. 


  Khoảng 12 giờ tôi trở lại Văn Phòng Tòa Soạn để nhận lại chiếc vali xách tay. Cửa đóng không có ai, vừa lúc đó ở cuối tầm nhìn thấy một người phụ nữ đang đi tới, tuy vẫn còn xa nhưng tôi nói lớn:

-Chào chị, nhờ chị nói với anh Trung là em đã lấy vali để qua Hotel nhận phòng. Luôn tiện tôi giới thiệu:

-Em ở bên Áo mới đến trưa nay…

-Ủa, vậy em là Nguyễn Sĩ Long phải không?

-Dạ chị.

-Chị là Phương Quỳnh nè.

Cả hai chị em đều bất ngờ nhìn nhau khoảng vài giây rồi bước đến thân mật nắm một bàn tay chị với nỗi vui như gặp người thân. Chị nói tiếp:

-Hồi sinh tiền anh Phù Vân nhắc em hoài, nói là em rất tốt, mời và hẹn với anh nhiều lần nhưng không qua được. Giờ anh Phù Vân không còn nữa, chị em mình được gặp nhau ở đây thì chắc anh Phù Vân cũng biết và vui lây.

Vừa lúc đó Thi Thi Hồng Ngọc xuất hiện, cùng lúc ba tiếng chào cất lên rồi tôi nhờ Thi Thi chụp tấm hình để ghi nhớ lần hội ngộ đầy cảm xúc với chị Phương Quỳnh. Tuy mới gặp nhưng sao thật thân tình, tôi  kéo vali ra cửa, không quên hẹn gặp lại chị và Hồng Ngọc tối nay.

Khoảng 12:30 giờ tôi đến nhận phòng ở lầu 2. Hotel Median ở cách Chùa chỉ vài bước chân, rất thuận tiện đi và về chỉ vài phút là tới. Nhìn quanh phòng thấy mọi việc đều ổn nên tôi xuống dưới và gặp Lâm Minh Anh và Thi Thi đang ngồi ở phòng chờ, còn Nguyên Đạo vẫn đang trên đường đi chưa có tin gì mới.

Lâm Minh Anh gốc từ Bình Định. Độc thân vui tính, mà anh vui thật, dễ gần. Định cư tại Hoa Kỳ từ năm 1979. Tốt nghiệp ngành Khoa Học Không Gian tại UC Berlely, California. Công chức ở thành phố Los Angeles, California, Hoa Kỳ. 

Còn Thi Thi Hồng Ngọc trông như cô sinh viên tuổi trẻ nhưng tài cao, nhanh nhẹn, có việc gì là phải giải quyết ngay. Gốc người Hội An, tên thật là Dương Ngọc Liên, Pháp danh Diệu Hoa. Tham gia viết cho Báo Viên Giác từ năm 2000. Bút hiệu là Thi Thi Hồng Ngọc, Mimosa và Tâm An. Thích đọc sách về Phật Pháp, đi dạo, viết văn, làm việc từ thiện.



Trần Thị Nhật Hưng-Thi Thi Hồng Ngọc-Lâm Minh Anh

Ba chúng tôi chuyện trò rất tâm đắc và tự nhiên, nên ít nhiều cũng đã kể cho nhau nghe về độ tuổi “thất thập cổ lai hy” cho đến những sinh hoạt văn nghệ, văn gừng mà gần gũi nhất là tờ Báo Viên Giác Hannover sắp đến 50 mươi tuổi đời trên đất Âu châu. Với Lâm Minh Anh có điều đặc biệt anh ấy là người Hoa nhưng giỏi tiếng Việt, thông thạo chữ Nho và khá tiếng Anh (là công chức của thành phố LA, California Hoa Kỳ). Thêm một tài năng nữa là anh giỏi về Thư Pháp, chính món nghề tay trái này mà anh đã hai năm “áo mão chỉnh tề” ngồi trước chiếc bàn nhỏ đủ bày vài cuốn sách và giấy mực để mua vui cho đồng bào Phật tử người qua kẻ lại ai thích thì người bạn nghệ sĩ tài hoa của chúng tôi sẽ phục vụ như viết tên mình bằng chữ Nho cùng tiếng Việt mang về nhà treo tường hoặc tặng bạn làm vui. Tiền thưởng khách bỏ vào chiếc hộp nhỏ trên bàn, tùy tâm. Năm nay cũng vậy, bên Lâm Minh Anh  vẫn có Thi Thi Hồng Ngọc phụ giúp như là người giới thiệu và giải thích cho khách hàng về Thư Pháp và một số sách báo, trong đó có Báo Viên Giác Hannover đến nay đã đến con số 268, một năm sáu số, ngoài tiếng Việt còn có vài trang song ngữ Việt – Đức dành cho lớp trẻ tập làm quen với tiếng Việt xen lẫn vài ý niệm về Phật học dễ hiểu và dễ nhớ. Tất cả số tiền thu được như năm trước là 1.600 và năm nay chừng trên 400€ đã được Lâm Minh Anh và Thi Thi Hồng Ngọc sung vào quỹ xây dựng Trung Tâm Tu Học Viên Giác.

Chúng tôi vẫn ngồi chuyện trò với ly cà phê và nước giải khát cho đến 16:20 giờ thì Nguyên Đạo Văn Công Tuấn mới đến. Tôi thấy anh từ ngoài cửa nên đứng dậy mở vòng tay ôm lấy ông bạn to cao và đẹp lão hơn mình nhưng không ganh tị. Trông anh ấy thật phong độ nên các anh em mặc nhiên ủy nhiệm Nguyên Đạo làm trưởng nhóm. Anh ấy đi đâu cũng có nhiều người chào hỏi với nụ cười hiền và những lời xã giao thật thân tình làm ba người chúng tôi cũng vui. Sắp đến giờ cơm chiều Nguyên Đạo cho biết sẽ gặp một số bạn văn nữ khá quen thuộc trong nhiều năm qua. 

Chúng tôi đến đúng giờ, khi bốn người vừa tìm được chỗ ngồi thì hai chị Phương Quỳnh và Trần Thị Nhật Hưng đến, sau đó là Nguyên Ngọc rồi tất cả mọi người chào hỏi nhau cùng lời qua tiếng lại thì mới phát giác Nguyên Ngọc là người Huế. Nguyên Ngọc nở nụ cười vui rồi đứng dậy, bảo mấy anh em ngồi đây để chị đi lấy thức ăn, vừa lúc đó vợ chồng anh Lê Ngọc Châu và chị Ngọc Tuyết cũng vừa đến, mọi người tìm chỗ ngồi chung cho tiện chuyện trò. Hai anh chị cũng là cộng tác viên lâu năm với Báo Viên Giác, anh Lê Ngọc Châu viết mục Tin Tức Nước Đức, còn chị Ngọc Tuyết từng phụ trách trang thiếu nhi.

Đối với tôi đây là một buổi họp mặt bất ngờ và hiếm hoi. Trước hết là gặp được chị Phương Quỳnh, người bạn đời của Cựu Chủ Bút Phù Vân Nguyễn Hòa. Anh đã từ giã cõi tạm cách đây vừa đúng hai năm. Tiếp đến là gặp Nhà văn Trần Thị Nhật Hưng, chị xuất hiện thường xuyên không chỉ ở Báo Viên Giác Hannover mà còn góp mặt ở Thủ đô Tỵ nạn Little Sài Gòn, Hoa Kỳ. Đến giờ này thì phòng ăn chuẩn bị thu dọn bếp núc sau gần một tiếng đồng hồ phục vụ Phật tử. Vợ chồng anh chị Lê Ngọc Châu - Ngọc Tuyết về sớm. Nguyên Đạo có công việc nên đi trước và Nguyên Ngọc hình như đang chờ đón người nhà đến trễ nên cũng khá bận rộn nhưng vẫn dành thì giờ đến gặp khách từ phương xa đến thật là quý mến. 

Chúng tôi trở lại bàn Thư Pháp của Lâm Minh Anh và Thi Thi Hồng Ngọc lúc trời vẫn còn sáng. Nhìn qua hai dãy nhà kính là nơi có nhiều quầy thức ăn chay phục vụ Phật tử và khách thập phương cho đến khi “cháy hàng” trong ba ngày lễ ở chùa Viên Giác, Hannover, Đức.


 

Thứ Bảy 06.09.2025

Sáng thứ bảy bốn anh em hẹn gặp nhau dùng điểm tâm ở Hotel. Thứ bảy cũng là ngày Khai mạc Lễ hội Quán Âm. Vui hơn nữa là theo chân Nguyên Đạo Văn Công Tuấn, chúng tôi đã được phép đến thăm Hòa Thượng Phương Trượng tại liêu của Ngài chừng 15 phút vào lúc 9:30 giờ nên vẫn còn đủ thời gian để chuẩn bị đến địa điểm hành lễ trước 10 giờ. Đặc biệt là tôi rất vui mừng được Hòa Thượng ký tặng hai cuốn sách: Tổng Quan Về Nghiệp (HT Tuệ Sỹ) và Mối Tơ Vương Của Huyền Trân Công Chúa (HT Thích Như Điển).


Trần Thị Nhật Hưng-Thi Thi Hồng Ngọc-Nguyễn Sĩ Long-Lâm Minh Anh


Cùng đi với chúng tôi ra khu Lễ Hội hôm đó có Trần Thị Nhật Hưng rồi sau đó gặp chị Phương Quỳnh ở vườn hoa trước Tượng Đài Quán Âm, đã có nhiều Phật tử mặc đồng phục Gia đình Phật tử đứng theo nhóm dọc hai bên đường từ ngoài cho đến khu vực trước sân để đón chào Phái đoàn chư Tôn Đức Tăng Ni, trong đó có Hòa Thượng Phương Trượng và 11 vị chư Tôn Thiền Đức cùng 14 vị Ni Sư được dẫn đường cùng cờ Ngũ Sắc tiến vào lễ đài. Tất cả chư Tôn Thiền Đức và Ni Sư ngồi  hai dãy ghế phía trước, hai dãy phía sau dành cho đồng bào Phật tử và những hàng ghế bao quanh khu vực đều kín chỗ.











Khi đã yên vị sau màn biểu diễn múa lân thật đặc sắc và hai tiết mục múa của Gia Đình Phật Tử Tâm Minh là đến Đạo Từ của Hòa Thượng Phương Trượng: “Hôm nay đúng vào ngày rằm tháng bảy, nằm vào ngày cuối tuần, trời rất là đẹp, có Lễ Hội Quán Âm rồi đó, đó là điều hy vọng cho tương lai của Phật giáo nước Đức cũng như người Việt ở đây thành tựu nhiều công đức vô lượng”. 

Trong thời Pháp Hòa Thượng đã kể lại câu chuyện “Tìm Phật Ở Đâu” trích trong Nam Hải Phổ Đà Sơn Dị Truyện cho đồng bào Phật tử cùng nghe.

Đến 10:55 giờ, tất cả chư Tôn Thiền Đức Tăng Ni cùng vào trong Nội điện của Bảo tháp Quán Âm cử hành Lễ Cầu Nguyện Quốc Thái Dân An, Thế giới hòa bình nhân sinh an lạc cũng như cầu nguyện cho đại chúng và bửu quyến được trượng thừa ánh sáng hào quang Chư Phật, chư Bồ Tát.



Đến 12 giờ một buổi lễ rất quan trọng mà chúng tôi chờ đợi đó là Lễ Giỗ Đầu của Cố Đạo hữu Cựu Chủ Bút Phù Vân Nguyễn Hòa, được sự chứng minh của Hòa Thượng Phương Trượng cùng năm vị chư Tôn Thiền Đức, có sự hiện diện của Góa phụ Phu nhân Phương Quỳnh Nguyễn Thị Hiền và Thân nhân cùng một số Thân hữu và Cộng Tác Viên Báo Viên Giác Hannover, Đức.

Số Phật tử đến dự lễ khá đông trong căn phòng được thiết kế rất ấm cúng. Di ảnh của người quá vãng được đặt trên chiếc bàn rộng đủ để trưng bày hoa quả và nhiều thực đơn chay được chị Phương Quỳnh chăm chút từ hương đèn trà nước cho đến những lúc đứng lên hay quỳ lạy với đôi tay rất mềm mại, nhịp nhàng và thành kính trước di ảnh người chồng mà suốt hai mươi năm vui buồn có nhau. Đâu phải ai cũng biết tuổi chị bây giờ đã tám mươi nhưng trông rất khỏe và nét thanh tao vẫn còn với nụ cười tươi trẻ và thân thiện.

Nhắc đến ngày ra đi của anh Phù Vân lúc nào tôi cũng cảm thấy ngậm ngùi và tiếc thương. Tình cảm giữa chúng tôi nảy sinh không chỉ là tình đồng hương mà còn là tình văn nghệ nữa. Nhưng có một điều làm tôi cho tới bây giờ vẫn còn ân hận vì gần ba mươi năm với biết bao lần hẹn hò nhưng hai anh em vẫn chưa một lần hội ngộ cho đến khi nhận Email của anh ghi ngày 02.7.2023 viết trong bệnh viện: -Long ơi! Xin lỗi Long đã hồi âm trễ. Tôi bị bệnh phổi trầm trọng, vào ra 2 bệnh viện thường xuyên từ tháng 5 đến nay! Từ nay tôi nhờ anh Nguyên Đạo Văn công Tuấn giúp tôi chăm sóc bài cho các số báo VG. Vậy khi Long gởi bài cho tôi thì nhớ gởi luôn cho anh Nguyên Đạo, theo địa chỉ E- mail …Cảm ơn Long (PV)

Đây cũng là những dòng chữ cuối cùng trước khi anh ra đi vào ngày 18.08.2023 ở Hamburg. Hai tháng sau, ngày 21.10.2023 Thượng Tọa Thích Quảng Đạo nhận hũ cốt Hương Linh Phù Vân và được an trí ở Tháp Địa Tạng chùa Khánh Anh, Paris. 

Trong bài “Tưởng Niệm Ba Cư Sĩ Phật Tử Có Công Với Phật Giáo Việt Nam Tại Đức Đã Ra Đi” trên Báo Viên Giác số 268, Hòa Thượng Phương Trượng viết về Phù Vân: -“Tôi viết bài này để vinh danh Anh là một người Chủ Bút chịu khó, hay liên lạc với những cây bút gạo cội để xin bài và thăm hỏi khi đau ốm hay lúc gia đình có chuyện vui, buồn. Bởi nếu không có sự kham nhẫn ấy thì chắc rằng báo Viên Giác cũng không được lòng độc giả để tồn tại cho đến ngày hôm nay”.

Như thế chúng ta đủ biết, Hòa Thượng Phương Trượng rất chú trọng đến Văn Hóa Văn Nghệ nên từ khi xây dựng ngôi chùa ở Hannover trải qua đã gần 50 năm Báo Viên Giác cho đến nay vẫn là hiện tượng tờ báo có “tuổi thọ” bậc nhất ở hải ngoại với 268 số vào tháng 8.2025 và riêng HT Phương Trượng đã có 73 tác phẩm, dịch phẩm và nhiều bài khảo luận, tham luận bằng tiếng Việt, Anh, Hán, Nhật và Đức ngữ.



Với sự quan tâm và thành quả đó nên trong Đại lễ Vu Lan PL 2569, có hai vị Tôn Đức được mời đến tham dự phần thuyết giảng của Hòa Thượng Phương Trượng và ra mắt sách của Đh. Lâm Minh Anh lúc 15:30 giờ, ngày 06.09 nhưng rất tiếc sách chưa đến kịp nên Hòa Thượng và Đh. Lâm Minh Anh chỉ nói sơ qua ý nghĩa một số văn tự trong chữ Hán mà thôi.

Sau buổi cơm chiều là chương trình Đêm Văn Nghệ với sự trình diễn của các ca sĩ và các Gia Đình Phật Tử, sau đó là một màn kịch ngắn của một số Cộng Tác Viên Báo Viên Giác. Tiếp đến là một tiết mục được nhiều Phật tử chờ đợi, đó là Lễ Hoa Đăng vía Bồ Tát Quán Âm vào lúc 21 giờ.


Chương trình Văn Nghệ được bắt đầu vào lúc 19 giờ với bài hợp ca, nam nữ ca sĩ trên sân khấu nổi bật dưới ánh đèn trông rất đẹp mắt và thu hút, có sự hiện diện của Hòa Thượng Phương Trượng và tám vị Tăng Ni. Những hàng ghế không còn chỗ trống, chúng tôi ngồi hai bên lối đi để theo dõi xem lúc nào đến giờ trình diễn vở kịch có nội dung quảng cáo cho Sách và Báo Viên Giác.

Chương trình văn nghệ có nhiều tiết mục hợp ca và song ca với nhiều tiếng hát rất hay và chuyên nghiệp nên cũng hy vọng trong thời gian tới, những tài năng hứa hẹn sẽ tỏa sáng hơn nữa trên sân khấu Tổ Đình Viên Giác và khắp Âu châu trong đó có nước Áo.



Ca sĩ Ngọc Huệ

Phần trình diễn của Báo Viên Giác mở đầu bằng bài hát "Chuông Khuya" do ca sĩ Ngọc Huệ phổ nhạc từ bài thơ cùng tên của Hòa Thượng Chủ Nhiệm. Tiếp đến là vở kịch do ba chị em Phương Quỳnh, Trần Thị Nhật Hưng và Thi Thi Hồng Ngọc viết với các vai diễn: Nhật Hưng: Bán sách, báo. Phương Quỳnh & Sĩ Long: Hai lão già đi ngang quầy sách, thoáng nhìn rồi đi luôn, Cô bán sách buồn quá, ngủ gục. Thi Thi Hồng Ngọc: Đóng vai người mẹ dẫn con đi Chùa, ngang quầy sách ghé vào, đọc được tiếng Việt con thích, mẹ mua tất cả sách và báo Viên Giác trên quầy. Cô bán sách vui quá, cảm ơn rối rít. Vở kịch hạ màn.


Sau đó anh Chủ bút giới thiệu đến Chư Tôn Đức và Phật tử tất cả Ban Biên Tập và Cộng Tác Viên Báo Viên Giác hiện diện. Anh mời tất cả lên đứng trên sân khấu để chị Phương Quỳnh thay mặt toàn thể Báo Viên Giác tặng Hòa Thượng Chủ Nhiệm cuốn sách Báo 2024 đóng tập vừa xuất bản trên mạng toàn cầu Amazon, một CTV lâu năm khác là anh Lâm Minh Anh tặng sách cho Thượng Tọa Trụ Trì Thích Hạnh Định.


Suốt ba ngày trong Mùa Đại Lễ Vu Lan ở Hannover thời tiết đẹp như những ngày cuối hè khi nhiệt độ từ 13 đến 25 độ C. Bầu trời trong xanh và mát dịu như để trải thảm cho ánh trăng về tỏa chiếu khắp Ngôi Chùa Viên Giác trong lễ Hoa Đăng vía Bồ Tát Quán Âm vào đêm Rằm tháng 7 năm Ất Tỵ. Dòng người đổ về đông đến nỗi phải chờ chừng 15, 20 phút mới đi được vài bước chân. Nhìn lên ánh trăng rằm tỏa chiếu Tượng Đài Quán Âm đang ngắm nhìn đàn con lung linh ánh nến Thắp Sáng Tam Bảo trong tình thương bao la.



Chủ Nhật 07.09.2025

Chủ nhật, ngày cuối nhưng thật là hạnh phúc khi tôi còn được tham dự một ngày lễ lớn nữa dành cho Mẹ. Đó là Đại lễ Vu Lan Báo Hiếu vào sáng hôm nay.



Chánh Điện

Trước 10 giờ Chánh Điện đã kín người, trong lúc các đoàn sinh Gia Đình Phật Tử chuẩn bị các tiết mục thì tôi cũng tìm cho mình một chỗ tương đối dễ di chuyển và sẽ không làm phiền ai cho việc phim ảnh. Về nội dung chương trình Đại lễ Vu Lan Báo Hiếu có ba phần: Đoàn sinh Gia Đình Phật Tử dâng hoa cúng dường. Tụng kinh Vu Lan Bồn và Đạo từ của Chư Tôn Đức.



Đúng 10 giờ, Quý chư Tôn Thiền Đức Tăng Ni bước vào Chánh Điện trong tiếng nhạc dịu êm và tiếng chuông ngân đủ làm rung động trái tim của những con Phật nơi đất khách quê người, nhưng vẫn luôn háo hức nhớ về Mùa Vu Lan Báo Hiếu. Nhìn lên khán đài, có sự hiện diện của 40 vị Tôn Đức Tăng Ni từ khắp nơi trên thế giới, có thể kể:

-Hòa Thượng Thích Như Điển cùng đông đảo chư Tôn Đức Tăng Ni tại các tự viện ở Đức.

-Bhante Sukhacitto (du tăng Theravada)

-Thượng Tọa Thích Trừng Sỹ, trụ trì Chùa Pháp Nhãn.  Del Valle, Texas Hoa kỳ.

- Một vị sư người Nhật, Giáo sư Đại học Phật Giáo tại Nhật đạo hiệu là Kiyofuji. 

- Ni trưởng Thích Nữ Diệu Chỉ (Trụ trì Chùa Bảo Vân Sài Gòn).

- Và nhiều Chư Tôn Đức Tăng Ni gốc từ nhiều quốc gia không thể kể hết ở đây.



Nhìn quang cảnh chánh điện hôm ấy, niềm háo hức đó đã được thể hiện trong những chiếc áo lam đủ mọi lứa tuổi mà chúng ta có thể thấy những hình ảnh rất dễ thương của các Phật tử tí hon đứng ở hàng đầu chắp tay nghiêm chỉnh và đứng lên ngồi xuống như người lớn. Đây là những hình ảnh đẹp mà chúng ta nên phổ biến rộng rãi trong mọi gia đình người Việt Nam để lớp trẻ theo cha mẹ lên Chùa lễ Phật ngày một đông hơn, để làm gì: để được ăn chay, được học tiếng Việt, được nói tiếng Việt, được kết bạn đồng hương cùng lứa tuổi và biết đâu một ngày nào đó không xa các em các cháu sẽ thay thế đàn anh, đàn chị những công việc như ngày hôm nay.




Chương trình Đại lễ Vu Lan được chuẩn bị rất kỹ trong những tiết mục Dâng Hoa Cúng Dường nên đã tập dượt mọi lúc, mọi nơi trong khuôn viên Chùa Viên Giác. Các cháu rất ngoan và lễ phép. Màn múa Dâng Hoa Cúng Phật với nền nhạc bài hát Vui Trong Ánh Đạo của tác giả Bằng Cường do Đoàn sinh Gia Đình Phật Tử trình bày thật trang nghiêm và nhịp nhàng. 




Sau thời Kinh Vu Lan Bồn, trước tiên là tiếng Việt; tiếp theo là các bài Kinh cầu nguyện ngắn tiếng Pali, Tây Tạng, Nhật Bản và tiếng Đức. Sau đó là Lễ Cài Hoa Hồng. 



Nghi thức Cài Hoa Hồng


Sẽ là trang trọng và thân tình hơn nữa khi cùng với thiện nam tín nữ tham dự nghi thức Cài Hoa Hồng trong ngày Đại Lễ Vu Lan để có được những giây phút lắng lòng dành cho mẹ. Dù vui hay buồn, dù mẹ còn hay mất, khi một màu hoa được cài trên áo chắc chắn trong tâm thức của mỗi người tham dự đều có sự cảm nhận thật ấm áp của tình mẹ con. Và cũng chính trong ngày Lễ Báo Hiếu long trọng này, những trái tim đều hướng về mẹ của mình, để cùng thổn thức và cất cao lời tri ân Đấng Sinh Thành.

Hoa Hồng Trắng dịu dàng dành cho những ai đã không còn được cha mẹ cận kề hôm sớm.

Hoa Hồng Đỏ cho những người may mắn còn mẹ, còn cha. Xin hãy trân trọng niềm vui sướng của mình. 

Hôm nay tôi cũng rất ấm lòng được nhận một đóa hồng trắng để nhớ về một người Mẹ qua đời ở Huế đã gần ba năm, nhưng đây là lần đầu tôi được tham dự một ngày lễ vô cùng ý nghĩa dành cho người Mẹ thương kính của mình.



Công Tuấn-Phương Quỳnh-Minh Anh-Hồng Ngọc-Nhật Hưng-Sĩ Long

Trưa ngày chủ nhật, Nhật Hưng muốn khoản đãi cả nhóm bữa cơm trưa trước khi chia tay, bất ngờ trùng với giờ của Chư Tăng, Ni đi khất thực đang đi vào cổng chính. Với hàng quán chay đã nhiều sạp đóng cửa, một số khác hết hàng. Nhưng rồi cũng gặp may mắn, một  quầy hàng bún Huế chỉ còn sáu tô, vậy là sáu tô bún được mang về bàn Thư Pháp để cùng dùng bữa với chị Phương Quỳnh, Nhật Hưng, Thi Thi Hồng Ngọc, Lâm Minh Anh, Văn Công Tuấn và tôi. Sau đó chúng tôi dùng cà phê rồi chia tay. Nguyên Đạo cũng đi sớm như dự tính để tránh kẹt xe vào chiều chủ nhật. Cuối cùng chỉ còn Thi Thi, Lâm Minh Anh và tôi ngồi chờ xe đến đón, đúng lúc thấy Thầy Hạnh Tuệ đang ôm bình bát đi tới. Thi Thi đã chụp cho hai Thầy trò một tấm hình rất “ăn ảnh” cùng những lời chúc bình an cho nhau.



Thầy Thích Hạnh Tuệ

Khoảng 14 giờ anh Phạm Công Hoàng đến, anh vừa dùng cơm trưa vừa chuyện trò rất vui vẻ. Rồi cũng đến giờ chia tay, Minh Anh và Hồng Ngọc đưa tôi ra xe, ba chúng tôi gặp nhau tuy ngắn ngủi nhưng lúc chia tay thật buồn và tiếc nuối.

Cuộc vui nào rồi cũng tàn, tôi vô cùng biết ơn anh Phạm Công Hoàng chỉ đến đón một hành khách duy nhất là tôi rồi chạy thẳng đến phi trường Hannover lúc 15 giờ chiều chủ nhật ngày 07.09.2025 để tôi bay về lại Wien.

Nếu sức khỏe cho phép, con kính hẹn gặp lại Hòa Thượng Phương Trượng Tổ Đình Viên Giác trong ngày khai trương Học Viện Phật Giáo Viên Giác vào năm 2029 ở Hannover, Đức. Đây cũng là năm Mừng Thọ 80 của Hòa Thượng Phương Trượng Viên Giác.   

                                

Tuệ Lam NGUYỄN SĨ LONG 

Wien, 14.09.2025 

Mittwoch, 3. September 2025

PHẦN ĐẤT DƯỚI CHÂN NGƯỜI*

  1]  

Một đêm huyền mặc năm xưa. Đã lâu lắm.

Mảnh trăng non lặng lẽ treo trên ngọn cây sa-la già cỗi. Gió rì rào như lời tiễn biệt của đất trời. Trong bóng tối yên tĩnh một người con trai vương giả, Thái tử của thành Ca-tỳ-la-vệ đã lặng lẽ rời khỏi cung điện. Ngựa Kiền Trắc nhẹ bước qua cổng thành trong khi nhân gian còn say đắm trong giấc ngủ. Và trong giờ khắc ấy, một cuộc chia tay vĩ đại đang bắt đầu. 

Không ai biết để tiễn chân chàng đi. Không một ai nói lời chào tạm biệt. Duy chỉ có một người còn thức, nhưng cũng vẫn lặng yên, không lên tiếng…

Tất-đạt-đa, tên chàng - lặng lẽ ra đi, hành trang chỉ là một chiếc áo bào đơn sơ và một khát khao mãnh liệt. Đi tìm sự thật, tìm con đường để thoát khỏi khổ đau... Đó không phải là cuộc đào thoát, mà là một hành trình can đảm, từ bỏ cái hữu hạn để chạm đến cái vô biên.

Đêm vắng lặng như tờ. Trong cung, ánh đèn đã tắt gần hết. Chỉ còn vài tia le lói đằng sau tấm rèm. Vợ chàng, Công nương Da-du-đà-la vẫn nằm đó. Rèm buông nhẹ, che khuôn mặt có đôi mắt đang cố nhắm lại – không phải vì giấc ngủ, mà để giấu đi sự thật đã biết trước và sự đồng tình thầm lặng.

Từ rất lâu, nàng đã biết rõ. Từ những lần chàng ngồi hàng giờ bên hiên, lặng nhìn chiếc lá rơi. Từ ánh mắt sâu hun hút của những câu hỏi không lời, từ cái nắm tay trìu mến rồi bỗng dưng siết chặt hơn, lâu hơn... như muốn nói điều gì thêm – nhưng vẫn câm lặng.  Da-du-đà-la biết rằng người nàng yêu không còn thuộc về thế giới của quyền quý vương giả này nữa. Trái tim chàng đã cất bước đi xa, rất xa – trước cả khi đôi chân nọ rời khỏi cung thành. Trái tim ấy là trái tim ôm cả thế giới ngoài kia, ôm cả nhân loại. Và cả những con thú, cả chú chim…, cả những con ốc, con sên, lũ côn trùng đang ca hát hằng đêm trong vườn thượng uyển.

Tuy vẫn thức, nhưng nàng đã không nói. Không khóc. Không níu giữ. Nàng chỉ giả vờ nhắm mắt ngủ – như thể nếu mở mắt, thì khoảnh khắc ấy sẽ không thành sự thật.

Nằm yên bất động, xoay lưng lại phía chàng, đôi mắt nàng khép hờ. Nhưng thật ra, trong những giây phút cuối cùng ấy, trái tim nàng đang đập rõ từng nhịp chậm, nặng nề như tiếng bước chân sắp rời xa. Nàng đã nghe rõ tiếng vải áo khẽ sột soạt khi chàng cúi xuống nhìn rõ mặt đứa con trai lần cuối. Một chút ngần ngừ, rồi lại im lặng. Mỗi giây trôi qua, nàng đều tưởng tượng ra dáng hình chàng: đang quay đầu nhìn, muốn nói lời thầm thì gì đó, rồi lại thôi.

“Lẽ ra mình cũng nên nói lời tạm biệt”, nàng đã nghĩ vậy, nhưng rồi vẫn im lặng. Không phải vì không yêu. Càng không phải vì không đau. Mà bởi vì nàng hiểu: khi ai đó đã chọn con đường ra đi, thì tình yêu không nên là sợi dây trói buộc. Thứ duy nhất nàng có thể trao cho chàng lúc đó – là tự do. Và một chút bình yên cuối cùng…

Khi Tất-đạt-đa cúi xuống hôn gió lên mái tóc, thì một giọt nước mắt của nàng đã kín đáo trào ra khóe mắt. Vẫn cố không một tiếng nấc, nhưng trong cái im lặng ấy, là trái tim một người vợ đang âm thầm tiễn đưa người chồng yêu quý của đời mình đi vào cõi mênh mông – để rồi một ngày kia, sẽ trở về với ánh sáng giác ngộ.

Cánh cửa phòng khẽ mở. Một làn gió lạnh tràn vào. Chàng bước ra đi. Nhẹ nhàng. Và nàng, vẫn nằm yên đó. Bất động, đôi mi run nhẹ. 

Và rồi… khi tiếng vó ngựa đã khuất hẳn sau rặng đồi, khi cánh cổng cung thành âm thầm khép lại, Da-du-đà-la mới ngồi dậy – như một chiếc lá rơi khỏi cành, không thể gắng gượng nổi trước cơn gió số phận.

 

[ 2 ]  

NGƯỜI Ở LẠI

Nàng chậm rãi bước đến cuối phòng, nơi ánh trăng nghiêng qua khung cửa, hắt xuống nền nhà vắng lạnh. Nhìn ra khoảng không xa xa, nàng ôm mặt nức nở… 

Giờ phút này, nàng không còn là người vợ quý tộc kiêu hãnh, không còn là công nương đoan trang của dòng họ Thích-ca.

Giờ phút này nàng chỉ là một người đàn bà yêu đến tận cùng và đang mất đi một điều không có thể giữ. Nàng khóc cho chàng – người đã chọn con đường không thể quay đầu. Nàng khóc cho chính mình – kẻ ở lại, gánh lấy nỗi chia ly không tên, không lời hứa hẹn trở về. Và nàng cũng khóc cho Rahula – đứa con còn thơ dại, sẽ lớn lên giữa cung điện không cha. Nhưng trong tận cùng nỗi đau, không một lời oán trách

Người đời sau có khi nhắc đến nàng như người vợ bị lãng quên. Nhưng kỳ thực, nàng là chứng nhân lặng lẽ của một huyền thoại, là người đã âm thầm tự nguyện gánh lấy phần đau để lúc ấy chàng có thể nhẹ bước ra đi. Ra đi tìm ánh sáng của con đường thoát khổ cho muôn loài.

Đêm hôm đó, sau khi bước chân chàng rời khỏi hoàng thành, những giọt nước mắt nàng đã âm thầm rơi rất lâu. Những giọt lệ ấy, không vì nỗi niềm riêng, mà vì tình yêu đã chạm đến tận cùng của sự hy sinh. Trên đôi môi đã nhạt phai son phấn ấy toát ra những lời thì thầm - dịu dàng, tha thiết, cao cả… giữa đêm sâu:

Cầu mong chàng ra đi bình an…
Nếu sau này chàng đạt được điều mình hằng mong trên con đường gian nan,

Thì 
xin hãy nhớ, đã có em hôm nay đây,

sẽ luôn dõi theo bước chân người…”

Tiếng nói trở giọng thành khô và quả quyết hơn:

“…Và nếu có ngày thời gian trôi quá nhanh,
Em không còn kịp chờ chàng nữa,
Thì đứa con này – giọt máu của em và người –
Sẽ thay em yêu thương chàng,
Sẽ thay em đợi chờ

Gió đêm khẽ lay cánh rèm thưa như đáp lại. Nàng ngả người xuống chiếc giường trống, nơi chiếc gối vẫn còn vương chút hơi ấm quen thuộc của chàng. Một chút dư hương. Một chút dấu vết. 

Nỗi đau của nàng không cần phải bật thành tiếng khóc lớn. Nó ngấm vào từng hơi thở, từng mạch máu – âm ỉ, như một đốm lửa nhỏ đã tàn nhưng tro vẫn còn nóng ấm.

 

[ 3 ]  

GIẰNG XÉ VÀ TỈNH THỨC

Trong khoảnh khắc ấy, nàng chợt hiểu: Có nhiều khi, sự chia ly không cần lời từ biệt, bởi nó sâu sắc đến mức mọi ngôn từ đều trở nên tầm thường. 

Rồi nàng thầm thì: “Người đang đi tìm con đường giải thoát, thì Da-du này nguyện gánh lấy phần trần gian còn lại. Đợi chờ. Nuôi dưỡng. Giữ gìn ký ức ấy, như giữ một ngọn lửa thiêng – dù chỉ lập lòe – giữa đêm dài của kiếp người

Ở chiếc nôi nhỏ kế bên, Rahula vẫn đang ngủ say, cuộn tròn trong lớp vải mềm, ngực phập phồng theo nhịp thở ngây thơ. Đứa bé không biết rằng, trong chính đêm nay, cuộc đời nó đã rẽ một hướng khác. Đêm nay, bên nó vắng đi hình bóng một người cha – không phải vì cái chết, mà vì một cuộc khởi đầu đang vận hành. Một người cha đã rời đi không phải để lẩn tránh trách nhiệm, mà để gánh lấy nỗi đau cho cả thế gian, để tìm ra con đường mà sau này chính Rahula sẽ bước theo – không như một hoàng tử nối ngôi vua, mà là một vị sa môn nối gót Phật Đà.

Da-du-đà-la bước đến bên nôi, ôm con vào lòng. Nàng thì thầm vào đôi tai nhỏ bé kia, những lời hát ru chẳng cần đứa bé hiểu, nhưng cần chính nàng được cất tiếng lên, khe khẽ:

"À ơi… 

Con ơi con ngủ cho say,

Cha con cất bước đường mây cứu đời…"

Trong bóng tối lặng như tờ, nàng nhắm mắt lại và thấy hiện lên hình ảnh của một đêm trăng năm xưa – khi Tất-đạt-đa lần đầu nắm tay nàng, bàn tay ấm áp và mềm mại, như hứa hẹn cả một đời bình yên. Nàng nhớ tiếng chàng đọc Kinh Vệ-đà dưới hoa, nhớ ánh mắt mơ hồ của chàng mỗi lần nhắc đến nỗi khổ sinh lão bệnh tử mà chàng đã nhìn thấy trên đường hôm đi dạo. Nàng, và cả hoàng cung đã từng nghĩ và tin rằng: tình yêu là vũ khí duy nhất có thể giữ chân chàng lại. Nhưng không – có những con người sinh ra là để ra đi, để tìm kiếm những điều vượt khỏi cả ái tình, quyền lực và gia đình.

Nàng thì thầm:"Thiếp không trách, chỉ mong một ngày kia Người đạt tới giác ngộ, hãy quay về độ đứa con này. Nó là sợi dây cuối cùng nối Người với thế gian".

Nàng lại ôm chặt Rahula trong vòng tay, như ôm lấy chút hơi ấm còn sót lại của cuộc đời. 

Căn phòng giờ đây quá yên tĩnh. Không chỉ vì người đã đi khuất sau tường thành khiến lòng nàng đau, mà còn vì chính cái im lặng ấy – cái im lặng khiến nàng cảm giác như mình đang bị mất đi quyền được biết, được tiễn, được khóc…, dù tự nguyện hay không.

Chính trong im lặng đó, nỗi giằng xé như muốn vỡ tung ra! Một bên là tình cảm người vợ – người đã từng được yêu, được chạm vào bờ vai ấy, được nghe tiếng thở ấm áp bên tai; đã từng ước mơ về những mùa trăng cùng nhau già đi, nuôi con, nhìn thế gian đổi thay trong vòng tay nhau. Một bên là sự thấu hiểu – rằng thế gian không chỉ có riêng mình; rằng nếu ta cứ ôm giữ người mình yêu cho riêng mình, thì làm sao thế giới có được ánh sáng đạo mầu?

Nàng thấy mình lạc lõng, như đang đứng giữa hai vai diễn. Một là người giữ ngọn lửa đang dần tắt, cho kỳ vọng truyền ngôi vua của Phụ hoàng; và một là người lặng thinh trước một vầng nhật nguyệt vừa mọc lên từ trái tim nhân loại. 

Đôi khi chạnh lòng, nàng chỉ muốn níu kéo chút thời gian bên chàng, trì hoãn cuộc tiễn biệt. Nhưng rồi, lại hiện về dáng Người, ngồi trầm tư nơi góc sân, lặng nhìn mây trôi. Người, với ánh mắt buồn xa – như nâng niu cả nhân sinh trong ánh nhìn tĩnh lặng và từ ái. Và nàng hiểu: Người ra đi, không phải vì hết yêu nàng. Người ra đi, vì tình yêu ấy không thể chỉ dành riêng một mình nàng nữa.

Ngoài kia, ánh trăng vẫn sáng như đêm trăng đầu tiên họ gặp nhau năm nào – cũng chính trong khu vườn hoàng gia êm ả này...

 

[ 4 ]  

CHUYỂN HÓA CỦA TÌNH YÊU

... Và rồi, sau nhiều đêm trăng im lặng như thế. Sau biết bao lần trăn trở, Da-du-đà-la dần nhận ra một điều: "Yêu một người vĩ đại, cũng là học cách để buông tay một cách vĩ đại".

Nàng đã không còn hỏi "Tại sao?" nữa. Cũng không cần một lời tạ lỗi hay hứa hẹn. Điều nàng giữ lại cho riêng mình không phải là thân xác Người – mà là tấm lòng, là phần hồn ngày xưa từng thuộc về nhau. Nó vẫn lảng vảng, đâu đó trong gió trong mây, trong mắt đứa bé mang dáng hình của cả hai. Tình yêu của nàng không còn là sự đợi chờ sau cánh cửa – mà là một tình yêu biết đứng dậy sau mất mát, biết giữ ngọn đèn nhỏ sáng trong đêm, không để dập tắt.

Trong khoảnh khắc ấy, Da-du-đà-la không còn là người vợ bị bỏ lại sau lưng. Nàng trở thành một phần của con đường Người đi – lặng lẽ, không tên tuổi, nhưng sâu sắc. Và có thật!

Có những tình yêu cao thượng, không phải để giữ lấy, mà để trở thành phần đất dưới chân người mình yêu – để họ thong dong bước đi. Nỗi đau của nàng không mất đi – nó đã biến dạng. Đã hóa thân. Đã thăng hoa. 

Như nước mắt đã hóa thành dòng suối mát, như nỗi nhớ hóa thành lời ru cho đứa con. Và trong mỗi giây phút nàng sống tiếp, không còn là để chờ đợi, mà là để tiếp nối một con đường thầm lặng. Và cần thiết! 

Nàng cần ở đó để chu toàn bổn phận người mẹ. Rahula lớn dần trong hơi thở ấy. Có khi nó hỏi, “Cha con đâu?”  Nàng mỉm cười, “Cha con đang đi tìm một điều gì đó, lớn hơn tất cả mọi lời giải thích”.  Rồi nàng lại lặng lẽ ôm con vào lòng – như ôm lấy phần ký ức chưa bao giờ tàn lụi. Nàng đã sống tỉnh thức giữa nỗi buồn mà không bị nhận chìm trong đó. Giống như một bông sen không cần chọn ao hồ, cứ thế mà vươn lên giữa ánh nắng ban mai.

Trong sự im lặng ấy, nàng hiểu rõ hơn về lẽ vô thường, rằng mọi chuyện xảy ra trong đời này – gặp gỡ hay chia xa – đều có nhân duyên từ rất lâu. Có thể là từ những kiếp xa xưa nào đó chưa kịp nhớ tên… 

Mọi cuộc chia ly đều mang theo một hạt mầm mới  để tạo nên một nhân duyên mới. Chỉ chờ thời gian chín muồi để đâm chồi.

 

[ 5 ] 

GIÁC NGỘ TRONG LẶNG LẼ

Thời gian lặng lẽ chảy trôi, như áng mây qua đỉnh núi. 

Thấm thoắt đã hơn mười năm! Dài hơn một kiếp đợi, mà ngắn hơn một sát-na thiền định.

Một buổi sớm mai, khi sương còn đọng nhẹ trên ngọn cỏ và chim rừng còn líu lo giữa cành, có hai người đàn bà lặng lẽ bước bên nhau ở bìa rừng – nơi đó có một Ni viện nhỏ bên bờ suối vắng. Không còn xiêm y lộng lẫy, không còn trâm ngọc hay quyền uy hoàng cung, giờ đây cả hai đều khoác chiếc y vải mộc mạc, chân mang dép cỏ và bước đi thong thả trong sự an hòa.

Một trong họ khẽ lên tiếng, giọng vẫn còn e dè như khi còn trong cung:

– Thưa Công nương…

Người kia, Da-du-đà-la quay sang, ánh mắt hiền hòa mà kiên định:

– Đã nói, từ nay xin đừng gọi ta là Công nương nữa. Hãy gọi ta là bạn đồng tu… là thiện hữu, là hành giả…

Người cung nữ xưa cúi đầu, mỉm cười rưng rưng:

– Dạ… thiện hữu! Thật lòng con chưa quen, nhưng được gọi như vậy, con cảm thấy lòng nhẹ hơn.

Da-du-đà-la mỉm cười, giọng nàng êm đềm như tiếng suối chảy:

– Ngày xưa ta ở trong cung, tưởng như hạnh phúc. Nhưng hóa ra chỉ là chiếc bóng. Giờ đây, dù chỉ có chiếc bát gỗ và gối cỏ, tâm lại nhẹ như mây.

Người cung nữ xưa nhìn nàng đầy ngưỡng mộ:

– Con chưa từng thấy ai có thể buông bỏ được như người. Chính sự yên tĩnh của người khiến con quyết tâm theo bước, tìm lối ra khỏi bến mê.

Da-du-đà-la khẽ gật đầu, bàn tay nàng đặt nhẹ lên vai người bạn cũ:

– Chúng ta đều là hành giả, đều là kẻ đang học cách lặng im mà buông xuống từng nắm chấp niệm. Hãy giữ tâm như hồ thu, phản chiếu mà không dính mắc.

Hai người lặng bước trong nắng mai. Giữa họ không còn là chủ – tớ, công nương - cung nữ, mà là hai hành giả, đồng hành trên con đường tỉnh thức. Dù mỗi người mang một đoạn quá khứ khác nhau, giờ đây, họ đã cùng có mặt cho nhau trong hiện tại – nơi không còn tên gọi nào cần níu giữ.

***

Da-du-đà-la, sau những năm tháng âm thầm nuôi con, giữ đạo làm người và dõi theo bước chân bậc Đại giác, đã đủ nhân duyên để xuất gia, trở thành một trong năm trăm vị Tỳ-kheo-ni đầu tiên dưới sự hướng dẫn của Đức Phật.

Nàng tu hành tinh tấn, với tâm nguyện dứt sạch mọi ái nhiễm, buông xả cả hình bóng những điều từng thân thuộc nhất. Giới đức thanh tịnh, trí tuệ sáng ngời, nàng không chỉ là biểu tượng của một người vợ vĩ đại, mà còn là hiện thân của lòng từ bi chuyển hóa qua vô lượng kiếp.

Và rồi, trong một buổi thiền tọa dưới cội cây im lặng giữa rừng sâu, khi công đức và trí tuệ đã viên mãn, Tôn giả Da-du-đà-la đã chứng đắc Thánh quả A-la-hán – hoàn toàn giải thoát khỏi vòng sinh tử luân hồi.

Tên nàng được tôn kính nhắc đến trong hàng ngũ những vị A-la-hán Ni – không phải như một cái bóng sau lưng Đức Phật, mà là một ánh sáng riêng, dịu dàng, kiên cường, lặng lẽ mà chói lọi.

Và từ đó về sau, mỗi khi người ta nói về Tất-đạt-đa – bậc Đạo sư vĩ đại, người ta cũng sẽ nhớ đến Da-du-đà-la – người đã bước đi một con đường không kém phần can đảm: con đường ở lại, con đường buông xuống bằng trái tim biết yêu mà không cần níu giữ. 

Nguyên Đạo Văn Công Tuấn

*Nguồn: Báo Viên Giác Hannover Số 268 - Tháng 8.2025

 

(Hamburg, Đức quốc – Mùa Phật Đản Pl. 2569. 

Nhân kỵ nhật Sư bà thượng Diệu hạ Tâm)


CHÚ GIẢI LỊCH SỬ:

Da-du-đà-la (Yaśodharā), tên đầy đủ là Bhadra-kaccānā, là vợ của Thái tử Tất-đạt-đa và mẹ của Rahula. Nàng xuất thân từ dòng họ Thích-ca, là người đồng tộc với Thái tử và nổi tiếng về đức hạnh, sự tinh tế và trí tuệ.

Khi Thái tử rời cung thành xuất gia vào năm 29 tuổi, nàng không níu giữ, không oán trách – âm thầm ở lại giữa hoàng cung nuôi dạy Rahula bằng tình yêu đã được chuyển hóa thành niềm tin. Sáu năm sau, khi Đức Phật thành đạo; và khoảng năm năm sau đó Ngài quay trở lại thành Ca-tỳ-la-vệ thuyết pháp cho hoàng gia và phụ thân Tịnh Phạn Vương.  Dịp này, di mẫu của Ngài – Kiều-đàm-di – là người đầu tiên xin xuất gia. Ban đầu, Đức Phật không chấp nhận. Nhưng sau ba lần tha thiết cầu thỉnh cùng sự khẩn khoản của Tôn giả Ananda, Ngài đồng ý thành lập Ni đoàn – cho phép nữ giới được xuất gia, trở thành Tỳ-kheo-ni dưới tám điều luật đặc biệt (Bát kính pháp). Da-du-đà-la là một trong những người phụ nữ đầu tiên theo bước chân này. Sau khi được chấp thuận xuất gia, nàng tu tập miên mật, sống đời phạm hạnh thanh cao và cuối cùng chứng quả A-la-hán – giải thoát hoàn toàn khỏi vòng luân hồi sinh tử. 

Trong giáo sử Phật giáo, nàng không chỉ là hình tượng của người phụ nữ hy sinh mà còn là biểu tượng cho tình yêu chuyển hóa thành trí tuệ, cho sự giác ngộ trong im lặng. Nàng là "người ở lại", nhưng không bị bỏ lại – là người đã lặng lẽ đi song song bên bậc giác ngộ, bằng một hình thức khác, một hướng khác – không bằng hào quang, mà bằng ánh sáng nội tâm.

Phần tâm lý nhân vật trong truyện này là hoàn toàn hư cấu - cơ sở dựa theo hai tác phẩm văn học: Đường Xưa Mây Trắng của Thiền sư Nhất Hạnh (Lá Bối - San Jose, 1989) và Tiếng Than Của Người Vợ Trẻ của Sư Bà Thể Quán (Viên Giác – Đức quốc tái bản 1986).